Żołnierze wyklęci to określenie powojennego podziemia niepodległościowego, którego członkowie sprzeciwiali się narzuconej Polsce władzy komunistycznej. Ich historia obejmuje zarówno walkę zbrojną i represje, jak i dramatyczne wybory podejmowane w powojennej rzeczywistości. W artykule przyglądam się najważniejszym wydarzeniom, postaciom i okolicznościom, a także sporom o ocenę działalności żołnierzy wyklętych. Wyjaśniam, skąd biorą się kontrowersje i dlaczego pamięć o nich pozostaje przedmiotem dyskusji.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski w latach 1944–1945 niemiecka okupacja dobiegła końca, lecz nie wszyscy odzyskali wolność. Wspierane przez Związek Radziecki władze komunistyczne prześladowały żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego i przeciwników nowego ustroju. Jak masz czas i chęci to Poznaj tajniki wojskowej zaprawy. Po rozwiązaniu Armii Krajowej 19 stycznia 1945 roku część jej członków kontynuowała działalność konspiracyjną. Działały też oddziały WiN, NSZ i lokalne grupy partyzanckie. Z podziemiem różnych organizacji i oddziałów wiązało się około 120–180 tysięcy osób, choć nie wszyscy walczyli z bronią.
Podziemie mierzyło się z UB, NKWD, milicją i wojskiem, a zarazem podtrzymywało dążenie do niepodległości. Władze stosowały aresztowania, tortury i pokazowe procesy. W Moskwie, od 18 do 21 czerwca 1945 roku, osądzono przywódców podziemia w tzw. procesie szesnastu. Witolda Pileckiego zamordowano 25 maja 1948 roku w więzieniu na Mokotowie, a Danutę Siedzikównę „Inkę” i Feliksa Selmanowicza „Zagończyka” stracono 28 sierpnia 1946 roku w Gdańsku. 1 marca 1951 roku rozstrzelano siedmiu członków IV Zarządu WiN. Dlatego dla wielu osób rok 1945 oznaczał chaos, strach i niepewność, a nie radosny początek pokoju.
Między odwagą a krzywdą cywilów: trudna pamięć o partyzantach
Do najbardziej znanych dowódców należeli Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, Józef Kuraś „Ogień” i Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”. Historia ich oddziałów nie sprowadza się do jednej bohaterskiej opowieści: obok patriotów byli też sprawcy rabunków i przemocy wobec cywilów. Niektóre grupy przeprowadzały brutalne akcje odwetowe, które na długo zapisały się w pamięci lokalnych społeczności. Warto więc pamiętać o odwadze i poświęceniu, a jednocześnie analizować źródła, relacje świadków i konkretne czyny. Uważam, że o tej historii należy mówić uczciwie, bez tworzenia czarno-białego mitu.
Po kolejnych amnestiach i rozbiciu struktur konspiracyjnych zbrojny opór osłabł, choć pojedynczy partyzanci ukrywali się jeszcze przez lata. Ostatnim znanym żołnierzem podziemia był Józef Franczak „Lalek”, który zginął 21 października 1963 roku podczas obławy w Majdanie Kozic Górnych. W PRL cenzurowano pamięć o tych wydarzeniach, a partyzantów określano m.in. jako „bandy” i „reakcyjne podziemie”. Określenie „żołnierze wyklęci” spopularyzowała wystawa na Uniwersytecie Warszawskim w 1993 roku; trzy lata później ukazała się książka Jerzego Ślaskiego pod tym tytułem. Ustawę ustanawiającą Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” uchwalono 3 lutego 2011 roku, a święto przypada 1 marca.
| Temat | Data / liczba | Szczegół |
|---|---|---|
| Podziemie antykomunistyczne | 1944–1963 | Opór wobec władz komunistycznych |
| Skala konspiracji | 120–180 tys. | Szacunek liczby członków organizacji i grup |
| Represje | 1 marca 1951 | Egzekucja 7 członków IV Zarządu WiN |
| Koniec zbrojnego oporu | 21 października 1963 | Śmierć Józefa Franczaka „Lalka” |
| Kontrowersje | Różne doświadczenia | Obok walki z reżimem odnotowano też przemoc wobec cywilów |
| Dzień pamięci | 1 marca; od 2011 | Święto ustanowione ustawą z 3 lutego 2011 r. |
Represje władz komunistycznych oraz próby wymazania żołnierzy z pamięci
Po wkroczeniu Armii Czerwonej komunistyczne władze rozbijały podziemie niepodległościowe: rozpoznawały jego struktury, aresztowały żołnierzy i likwidowały siatki konspiracyjne. Brutalne śledztwa, tortury i procesy pokazowe kończyły się wyrokami śmierci, więzieniem lub śmiercią z powodu chorób. Siedmiu członków IV Zarządu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” zamordowano 1 marca 1951 roku w warszawskim więzieniu na Mokotowie. Dziś tego dnia obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych.
Władza zwalczała przeciwników także propagandą: nazywała ich „bandami”, „reakcyjnym podziemiem” i „zaplutymi karłami reakcji”, a w gazetach, szkołach i filmach przedstawiała jako wrogów ludu. Poległych często grzebano potajemnie, bez nazwisk i godnego grobu, by zatrzeć po nich ślad. Dlatego warto poznawać ich losy bez uproszczeń i przywracać je pamięci.

Poniższa lista przedstawia przykłady represji i działań podejmowanych wobec podziemia niepodległościowego:
- rozpoznawanie struktur konspiracyjnych i likwidowanie siatek podziemnych;
- aresztowania, brutalne śledztwa, tortury i procesy pokazowe;
- propaganda przedstawiająca żołnierzy jako wrogów ludu;
- potajemne pochówki, które miały zatrzeć pamięć o poległych.
Setki zaginionych i dekady milczenia: pamięć, której nie zdołano wymazać
W powojennej konspiracji działały dziesiątki tysięcy osób, choć ich cele, metody i doświadczenia się różniły. Wśród represjonowanych byli Danuta Siedzikówna „Inka”, zamordowana po wyroku sądu, oraz Witold Pilecki, stracony w więzieniu na Mokotowie. Podczas obławy augustowskiej w lipcu 1945 roku zatrzymano setki osób, a około 600 Polaków wywieziono w nieznanym kierunku; ich los pozostaje nieznany.
Przez dekady władze zabraniały otwarcie mówić o wielu żołnierzach, a ich rodziny piętnowały. Po przemianach ustrojowych badacze zaczęli analizować akta, odnajdywać miejsca pochówku i zbierać relacje świadków. Nazwa „żołnierze wyklęci” upowszechniła się w latach dziewięćdziesiątych, zaś święto ustanowione w 2011 roku stało się znakiem przywracania pamięci. Nie oznacza ona bezkrytycznego hołdu: uczciwa opowieść uwzględnia odwagę i poświęcenie, ale także trudne wybory oraz krzywdy wyrządzane cywilom.
Ciekawostka: tajne pochówki ofiar komunistycznych represji utrudniały rodzinom nie tylko godne pożegnanie bliskich, lecz także odnalezienie ich szczątków — prace poszukiwawcze prowadzone po 1989 roku pozwoliły zidentyfikować część ofiar, między innymi na tzw. Łączce na warszawskich Powązkach.
Bohaterowie czy sprawcy przemocy? Kontrowersje wokół działalności oddziałów
Powojenne podziemie antykomunistyczne walczyło o niezależność Polski od ZSRR, lecz jego dziejów nie da się sprowadzić do podziału na bohaterów i bandytów. Komunistyczne władze brutalnie zwalczały partyzantów: aresztowały ich, urządzały procesy pokazowe i egzekucje, a propagandowo nazywały „bandami” oraz „zaplutymi karłami reakcji”. Wielu żołnierzy zginęło w walce lub więzieniach, a ich ciała grzebano bezimiennie. Po upadku PRL zaczęto przywracać pamięć o podziemiu. W latach 90. upowszechniło się określenie „żołnierze wyklęci”, a od 2011 roku 1 marca obchodzimy dzień poświęcony ich pamięci.
Niektóre oddziały napadały jednak na mieszkańców, grabiły, zabijały i stosowały przemoc. Józef Kuraś „Ogień” najpierw współpracował z nowotarską komendanturą, a w marcu 1945 roku został szefem miejscowego UB. Już miesiąc później zdezerterował i dołączył do podziemia. Jego ludzie atakowali głównie posterunki aparatu bezpieczeństwa; według przytaczanych danych zabili 60 funkcjonariuszy UB, 27 NKWD i 40 milicjantów. Uderzali też w osoby uznane za konfidentów, wśród nich Polaków, Słowaków i Żydów. Z kolei 18 sierpnia 1946 roku oddział „Błyskawica” zaatakował krakowskie więzienie św. Michała i uwolnił kilkudziesięciu więźniów.
Między odwagą a krzywdą: trudna prawda o powojennym podziemiu
Spory budzi również działalność Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Mieszkańcy wsi wspominają napady i strach, natomiast jego zwolennicy podkreślają walkę z narzuconą władzą. W pamięci o podziemiu ważne miejsce zajmują także Danuta Siedzikówna „Inka”, symbol młodego pokolenia, oraz Józef Franczak „Lalek”, ostatni ukrywający się partyzant, zabity podczas obławy w 1963 roku. Nie wolno jednak przypisywać wszystkim oddziałom zasług jednej osoby ani obarczać całego podziemia zbrodniami popełnionymi przez niektórych jego członków. Jak już poruszamy się wokół tego tematu, sprawdź, kiedy BTS wrócą z wojska.
Uważam, że rzetelna opowieść powinna łączyć dokumenty ze świadectwami rodzin i relacjami mieszkańców, zamiast tworzyć wygodną legendę. W 1951 roku w więzieniu mokotowskim rozstrzelano siedmiu członków IV Zarządu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Ich śmierć stała się ważnym symbolem pamięci, ale nie odpowiada na wszystkie pytania o działalność oddziałów. Dlatego historia powinna uwzględniać zarówno opór wobec represji, jak i krzywdy wyrządzone przez partyzantów. Takie podejście nie umniejsza ich odwagi, a zarazem nie przemilcza ofiar przemocy.
Narodowy dzień pamięci żołnierzy wyklętych i współczesne spory o historię
Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych obchodzimy 1 marca. Sejm ustanowił go ustawą z 3 lutego 2011 roku, a datę wybrano na pamiątkę egzekucji siedmiu członków IV Zarządu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, zamordowanych w mokotowskim więzieniu w 1951 roku. Święto upamiętnia uczestników powojennego podziemia, którzy sprzeciwiali się podporządkowaniu Polski Związkowi Radzieckiemu. Do jego najbardziej rozpoznawalnych postaci należą Danuta Siedzikówna „Inka”, Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, Józef Kuraś „Ogień” oraz Józef Franczak „Lalek” — ostatni partyzant tej formacji, zabity w 1963 roku.
Termin „żołnierze wyklęci” pojawił się w latach 90., a spopularyzowała go książka Jerzego Ślaskiego. Wcześniej komunistyczna propaganda określała podziemie mianem „band” i „reakcyjnego podziemia”; wielu poległych pochowano potajemnie, bez oznaczenia grobu. Dziś ich losy badają między innymi historycy i Instytut Pamięci Narodowej. Pamięć o podziemiu nie zamyka jednak dyskusji: możemy szanować odwagę i ofiarę jego uczestników, a zarazem dostrzegać, że nie każdy oddział i jego członek postępował bez skazy.
Oto przykłady źródeł i perspektyw, które pomagają rzetelnie poznawać historię podziemia:
- archiwa i dokumenty historyczne;
- procesy sądowe i ich akta;
- relacje świadków oraz wspomnienia rodzinne;
- opracowania historyków i materiały Instytutu Pamięci Narodowej.
Bohaterowie, krzywdy i trudna prawda o podziemiu

Współczesne spory często sprowadzają historię do dwóch skrajnych ocen: jedni widzą wyłącznie bohaterów, inni — przede wszystkim sprawców krzywd. Tymczasem motywacje i działania były różne. Jedni walczyli o wolną Polskę, inni pozostawali w konspiracji z obawy przed represjami, a niektórzy członkowie oddziałów dopuszczali się rabunków i przemocy wobec mieszkańców. Józef Kuraś „Ogień” wcześniej służył w aparacie bezpieczeństwa, a później prowadził walkę, w której cierpieli również cywile. Te fakty nie przekreślają całego ruchu, lecz pokazują, dlaczego jego ocenę trzeba oprzeć na kontekście i rzetelnie sprawdzonych źródłach.
Pamięć o przeszłości wymaga zarówno szacunku dla ludzkich wyborów, jak i odwagi, by mierzyć się z trudnymi faktami. Rzetelna rozmowa pomaga lepiej zrozumieć historię.
Moim zdaniem pamięć o tych wydarzeniach powinna łączyć szacunek z gotowością do trudnych pytań. Rodzinne wspomnienia, archiwa, procesy sądowe i relacje świadków przedstawiają różne perspektywy, a upływ czasu może zmieniać sposób, w jaki pamiętamy przeszłość. Nie dziedziczymy win ani poglądów przodków, odpowiadamy jednak za to, jak dziś opowiadamy ich losy. Dlatego warto uwzględniać fakty, rozbieżne świadectwa i ludzkie motywacje — dzięki temu historia nie stanie się jedynie hasłem w bieżących sporach.
Ciekawostka: Data 1 marca upamiętnia egzekucję kierownictwa IV Zarządu WiN, ale sam termin „żołnierze wyklęci” rozpowszechnił się dopiero w latach 90. XX wieku.






